سکته مغزی، ناشی از اختلال در خونرسانی به بخشی از مغز، میتواند منجر به طیف وسیعی از مشکلات از جمله ضعف حرکتی، اختلالات حسی، مشکلات گفتاری و شناختی شود. بازتوانی پس از سکته مغزی نقش حیاتی در به حداکثر رساندن بهبودی و بهبود کیفیت زندگی بیماران ایفا میکند. در کنار روشهای توانبخشی سنتی، روشهای درمانی نوین مانند تحریک مغناطیسی فراجمجمهای تکراری (rTMS) که در ایران با نامهای تحریک مغناطیسی مغز یا تحریک مغناطیسی فراجمجمه ای مغزی نیز شناخته میشود به عنوان یک رویکرد امیدوارکننده در تسریع و بهبود فرآیند بهبودی مطرح شده است.
تحریک مغناطیسی فراجمجمهای تکراری (rTMS) چیست؟
rTMS یک روش غیرتهاجمی تحریک مغزی است که از پالسهای مغناطیسی برای تعدیل فعالیت عصبی در مناطق خاصی از مغز استفاده میکند. در این روش، یک سیمپیچ مغناطیسی بر روی پوست سر قرار داده میشود و پالسهای مغناطیسی متمرکز و کوتاهی را ایجاد میکند که میتوانند به عمق مغز نفوذ کرده و فعالیت نورونها (سلولهای عصبی) را تغییر دهند. به این صورت بسته به فرکانس و شدت تحریک، rTMS میتواند فعالیت مغزی بخشهای خاصی از مغز را تحریک یا مهار کند.
rTMS چگونه در درمان سکته مغزی عمل میکند؟
پس از سکته مغزی، مغز تلاش میکند تا با ایجاد مسیرهای عصبی جدید و جبران عملکرد مناطق آسیبدیده، خود را سازماندهی مجدد کند که به این تغییرات نوروپلاستیسیته (neuroplasticity) گفته میشود. rTMS میتواند این فرآیند نوروپلاستیسیته را تسهیل کند. تصور کنید که مغز پس از سکته مانند یک جاده آسیبدیده است؛ rTMS میتواند مانند یک تیم راهسازی عمل کند که به ترمیم و بازگشایی مسیرهای عصبی کمک میکند.
مطالعات نشان دادهاند که rTMS میتواند از طریق مکانیسمهای مختلف به بهبود عملکرد پس از سکته مغزی کمک کند:
- افزایش تحریکپذیری قشر حرکتی: rTMS با فرکانس بالا میتواند تحریکپذیری ناحیه حرکتی مغز را در طرف آسیبدیده افزایش دهد، که میتواند منجر به بهبود قدرت و کنترل حرکتی در اندامهای ضعیف شده شود.
- کاهش مهار قشر حرکتی طرف سالم: پس از سکته مغزی، طرف سالم مغز ممکن است فعالیت طرف آسیبدیده را بیش از حد مهار کند. rTMS با فرکانس پایین میتواند مقدار این مهار را کاهش داده و بهبودی عملکرد طرف آسیبدیده را تسهیل کند. به عبارت دیگر، به طرف سالم مغز میگوییم: “هی، کمی آرامتر! بگذار طرف دیگر هم کارش را انجام دهد.”
- تقویت شبکههای عصبی: rTMS میتواند ارتباط بین مناطق مختلف مغز را تقویت کند، که برای بازیابی عملکردهای پیچیدهای مانند زبان و شناخت ضروری است.
- بهبود جریان خون مغزی: برخی مطالعات نشان دادهاند که rTMS میتواند جریان خون را در مناطق آسیبدیده مغز بهبود بخشد، که میتواند به ترمیم و عملکرد بهتر سلولهای عصبی کمک کند.
شواهد بالینی در مورد اثربخشی rTMS در درمان سکته مغزی
تحقیقات گستردهای در مورد اثربخشی rTMS در درمان عوارض مختلف سکته مغزی انجام شده است. نتایج این مطالعات نشان میدهد که rTMS میتواند در بهبود موارد زیر موثر باشد:
- ضعف حرکتی: مطالعات متعدد نشان دادهاند که rTMS میتواند قدرت، سرعت و هماهنگی حرکات را در بیماران مبتلا به ضعف حرکتی پس از سکته مغزی بهبود بخشد.
- اختلالات گفتاری (آفازی): rTMS، به ویژه هنگامی که بر روی نواحی مرتبط با زبان در مغز اعمال میشود، میتواند به بهبود تولید و درک گفتار در بیماران مبتلا به آفازی کمک کند. البته، یادگیری دوباره صحبت کردن میتواند مثل یادگیری یک زبان خارجی جدید باشد، اما rTMS میتواند این فرآیند را کمی آسانتر کند.
- مشکلات بلع (دیسفاژی): برخی مطالعات نشان دادهاند که rTMS میتواند عملکرد عضلات درگیر در بلع را بهبود بخشد و خطر آسپیراسیون (ورود غذا یا مایعات به ریهها) را کاهش دهد.
- اختلالات شناختی: rTMS میتواند به بهبود عملکردهای شناختی مانند توجه، حافظه و عملکردهای اجرایی در بیماران پس از سکته مغزی کمک کند. مغز ما بعد از سکته ممکن است کمی گیج شود، اما rTMS میتواند به “تنظیم مجدد” آن کمک کند.
- درد نوروپاتیک پس از سکته: rTMS میتواند شدت درد نوروپاتیک، یک نوع درد مزمن که پس از سکته مغزی رخ میدهد، را کاهش دهد.
- افسردگی پس از سکته: افسردگی یک عارضه شایع پس از سکته مغزی است و مطالعات نشان دادهاند که rTMS میتواند به بهبود خلق و خو و کاهش علائم افسردگی در این بیماران کمک کند.
نقش توانبخشی از راه دور (توانبخشی از راه دور) در کنار rTMS
توانبخشی از راه دور (توانبخشی از راه دور) با استفاده از فناوریهای ارتباطی و اطلاعاتی، امکان ارائه خدمات توانبخشی را از راه دور فراهم میکند. این رویکرد میتواند مزایای متعددی برای بیماران سکته مغزی داشته باشد، به ویژه کسانی که دسترسی محدودی به مراکز توانبخشی دارند یا به دلیل مشکلات حرکتی قادر به رفت و آمد نیستند.
توانبخشی از راه دور میتواند به روشهای مختلف در کنار rTMS مورد استفاده قرار گیرد:
- ارزیابی از راه دور: متخصصان میتوانند وضعیت بیمار را از راه دور ارزیابی کرده و برنامه درمانی rTMS مناسب را طراحی کنند.
- پیگیری و نظارت بر درمان: پیشرفت بیمار در طول جلسات rTMS میتواند از راه دور پیگیری شود و تنظیمات تحریک در صورت نیاز اعمال گردد.
- ارائه تمرینات توانبخشی مکمل: یک نکته بسیار مهم در مورد درمان با rTMS لزوم انجام تمرینات توانبخشی همزمان و تا چندین هفته پس از جلسات rTMS است. بیمارانی که به هر دلیل نمیخواهند یا نمیتوانند به صورت حضوری برای جلسات درمانی به مراکز توانبخشی مراجعه کنند، میتوانند تمرینات توانبخشی را در منزل و تحت نظارت از راه دور انجام دهند، که میتواند به تثبیت و تقویت اثرات rTMS کمک کند.
- آموزش و مشاوره: بیماران و خانوادههای آنها میتوانند از طریق توانبخشی از راه دور آموزشهای لازم در مورد مدیریت عوارض سکته مغزی و راهکارهای بهبود را دریافت کنند.
شرکت دورادرمان به عنوان یک پلتفرم پیشگام در حوزه توانبخشی از راه دور، با بهرهگیری از جدیدترین فناوریها، امکان ارائه خدمات جامع توانبخشی از راه دور را به بیماران سکته مغزی در سراسر کشور فراهم کرده است. همچنین مرکز جامع توانبخشی دکتر محمودی در شیراز دومین مرکز درمانی در کشور است که امکان درمان تحریک مغناطیسی فراجمجمهای تکراری را برای بیماران فراهم آورده است. این مرکز از سال 1388 این نوع درمان را در اختیار طیف وسیعی از بیماران از سراسر کشور قرار داده است.
ملاحظات و چالشها
اگرچه rTMS یک روش درمانی ایمن و کمتهاجمی در نظر گرفته میشود، اما مانند هر روش درمانی دیگری، ملاحظات و چالشهایی نیز وجود دارد:
- هزینه: هزینه جلسات rTMS میتواند برای برخی از بیماران یک مانع باشد.
- دسترسی: دسترسی به مراکز مجهز به دستگاه rTMS و متخصصان آموزشدیده ممکن است در برخی مناطق محدود باشد.
- پاسخ فردی: پاسخ به درمان rTMS میتواند در افراد مختلف متفاوت باشد و پیشبینی دقیق میزان بهبودی دشوار است.
- نیاز به پروتکلهای استاندارد: برای بهینهسازی اثربخشی rTMS در درمان سکته مغزی، نیاز به تدوین پروتکلهای درمانی استاندارد و مبتنی بر شواهد وجود دارد.
- تداخلات احتمالی: در برخی موارد، rTMS ممکن است با داروهای خاص یا شرایط پزشکی تداخل داشته باشد، بنابراین ارزیابی دقیق بیمار قبل از شروع درمان ضروری است.
نتیجهگیری
تحریک مغناطیسی فراجمجمهای تکراری (rTMS) یک روش درمانی نوین و امیدوارکننده در توانبخشی پس از سکته مغزی است. شواهد موجود نشان میدهد که rTMS میتواند به بهبود طیف وسیعی از عوارض سکته مغزی از جمله ضعف حرکتی، اختلالات گفتاری و شناختی کمک کند. توانبخشی از راه دور (توانبخشی از راه دور)، با تسهیل دسترسی به خدمات توانبخشی و ارائه مراقبتهای مکمل در منزل، میتواند نقش مهمی در افزایش اثربخشی rTMS و بهبود نتایج درمان بیماران سکته مغزی ایفا کند.
